اقبال يغمايى ( گردآورنده )
87
شهيد راه آزادى سيد جمال واعظ اصفهانى ( فارسى )
قبلهگاه و جاى اميد طبقات مختلف گرديد و چنان نفوذى يافت كه هميشه دهها كالسكه و درشكه جلو سرايش متوقف بود . اينها از آن كسانى بود كه همه به طلب حاجتى به وى رو آورده بودند ! جمعه هفتم رجب 1328 قمرى در خانهاش به دست ناشناسى كشته شد . روحانى بزرگ سيد محمد طباطبائى در اين قسمت از نوشتههايش از آقا سيد عبد الله بهبهانى چنين ياد كرده است : « . . . محمد على ميرزا به تخت نشست ؛ و كرد آنچه كرد . مجلس را به توپ بست . آقا سيد عبد اللّه مرحوم را روانهء كرمانشاه ، و مرا به مشهد فرستاد . تا بختياريها مملكت را از شر او آسوده كردند ، و من به تهران آمدم . آقا سيد عبد اللّه نيز با تشريفات زياد وارد شد . او را كشتند و من ناخوش شدم كه تاكنون ناخوشم . مجددا مشروطه و مجلس درست شد ولى نه آنطور كه من مىخواستم . « اميد است انشاء اللّه به طور دلخواه شود . اكنون كه بيستم جمادى الثانيهء 1329 است درونك هستم به حالتى زياد بد . خداوند رحم فرمايد . اين دو كلمه را هم مىنويسم كار را شيخ فضل اللّه و آقا سيد عبد اللّه خراب كردند يكى به عنوان دشمنى ، يكى به عنوان دوستى . خداوند از هردو بگذرد . » ( 13 ) - سيد محمد طباطبائى : پسر سيد صادق ، روز نوزدهم ذىحجهء 1257 در كربلاى معلى پا به عرصهء هستى نهاد . چون يك ساله شد او را به همدان آوردند . شش سال در آنجا بود . از آن پس به تهران سفر كرد و پدرش به تربيت وى كوشيد ، بعد از فراگرفتن علوم مقدماتى ، معقول را از ميرزا ابو الحسن جلوه ، و برخى علوم ديگر را در محضر حاجى شيخ هادى نجمآبادى آموخت . آنگاه به سامرا رفت و در زمرهء شاگردان ميرزاى شيرازى به تلمذ پرداخت . پس از ده سال اقامت در آن ديار ، به سال 1311 قمرى بنا بدعوت ناصر الدين شاه به تهران آمد . شاه در اين خيال بود كه براى بىاثر كردن فتواى ميرزاى شيرازى در مخالفت با امتياز رژى ، از وجود وى سود جويد . اما طباطبايى رضا نداد و از او فرمان نبرد . ازاينرو شاه با او نامهربان شد . وى يكى از معتقدان باايمان و سرسخت مشروطيت بود و در راه رهايى مردم از بند استبداد فداكاريها كرد . پس از اينكه محمد عليشاه مجلس را به توپ بست و به دستگيرى و قتل سران آزاديخواهان پرداخت اين سيد جليل القدر با اينكه ميان مردمان نفوذ و حرمت بسيار داشت مورد آزار و شكنجهء شاه قاجار قرار گرفت ؛ روز شنبه 27 جمادى الاول 1326 وى را به دركه نزديك تهران تبعيد كرد . اقامت اجبارى طباطبايى در اينجا بسيار نپاييد ، و روز سهشنبه چهارم شعبان همين سال به مشهد تبعيد گرديد . در آنجا نيز از شر دستنشاندگان شاه در آسايش نماند . ناچار در به روى آشنا و بيگانه بست ، و به خاموشى و تنهايى پناه برد . پس از اينكه آزاديخواهان پيروز شدند . و محمد على شاه از سلطنت خلع شد در حالى كه عدهء بسيارى از مردم پايتخت تا چندفرسنگى به پيشوازش رفته بودند وارد تهران شد . به سال 1340 قمرى برابر 1299 شمسى در 82 سالگى درگذشت و در حضرت عبد العظيم مدفون شد .